به گزارش سلامت نیوز به نقل از اطلاعات، اگر نسل زد نخستین نسلی بود که در جهان دیجیتال رشد کرد، نسل آلفا نخستین نسلی است که از همان آغاز زندگی با هوش مصنوعی، الگوریتم‌ها و آموزش آنلاین روبه‌رو شده است.

دکتر عباس نعیمی جورشری، جامعه‌شناس،  با تأکید بر تفاوت تجربه زیسته نسل‌های ایرانی و غربی، معتقد است فناوری به‌تنهایی سازنده نسل‌ها نیست، بلکه اقتصاد، فرهنگ، خانواده و رویدادهای تاریخی در کنار تحولات فناورانه، هویت نسل‌های جدید را شکل می‌دهند. آنچه درپی می‌خوانید متن این گفتگوست:

آیا ویژگی‌های نسل زد در ایران با کشورهای غربی تفاوت دارد؟

 بله، تفاوت اساسی و بنیادین دارد. نسل زد ایران را نمی‌توان با معیارهای غربی سنجید، زیرا بستر تاریخی، سیاسی و فرهنگی کاملا متفاوتی آن‌ها را ساخته است.

اولین تفاوت این‌است که رویدادهای هویت‌بخش در این نسل متفاوتند. نسل زد غربی را ۱۱ سپتامبر، بحران ۲۰۰۸ و کووید ساخت. نسل زد ایرانی را اعتراضات، برجام، تحریم‌های فلج‌کننده، ماجرای مرگ مهسا امینی و حوادث ناشی از آن در سال  ۱۴۰۱ و جهش نرخ ارز شکل داده است. این‌ها رویدادهایی هستند که «واقعیت سیاسی» آن‌ها را تعریف کرده است، نه فناوری.

نکته دوم عبارت است از دوگانگی هویتی (زندگی در دو جهان). نسل زد غربی در یک جهانِ دیجیتال یکدست بزرگ شده است اما نسل زد ایرانی، همزمان در دو جهان زندگی می‌کند، جهان اول اینستاگرام، تیک‌تاک، فیلترشکن و ارتباط با جهان و جهان دوم، مدرسه، خانواده، صف‌های یارانه و محدودیت‌های رسمی. این دوگانگی به او شکلی از هوشیاری موقعیتی داده است که همتای غربی‌اش ندارد؛ او یاد گرفته با هر مخاطبی، «نسخه خاص خودش» باشد.

نکته سوم عبارت است از آن که نسبت این نسل با سیاست، زنده و خطرناک است. نسل زد غربی، اغلب سیاست را کسالت‌آور می‌داند و مشارکتش در انتخابات، پایین است. نسل زد ایرانی، سیاست را به‌عنوان مسأله مرگ و زندگی تجربه کرده است.

و چهارمین نکته اینجاست که اقتصاد برای نسل زد، معنای «بقا» می‌دهد، نه «سبک زندگی». نسل زد غربی از تورم و مسکن گلایه دارد، اما نسل زد در ایران، جهش ۶۰۰ درصد نرخ ارز و تورم افسارگسیخته را در سنین نوجوانی تجربه کرده است. برای او «شغل رویایی» اصلا معنا ندارد؛ مهم «شغل زودبازده» و «درآمد دلاری» است. پس خیلی زودتر و عملگرایانه‌تر از همتای غربی‌اش بالغ می‌شود.

نکته پنجم در زمینه دسترسی انتخابی و هوشمند به فناوری است. نسل زد غربی به همه‌چیز دسترسی بیکران دارد. نسل زد ایرانی در فضای فیلتر و فیلترشکن رشد کرده، بنابراین سواد دیجیتالِ عبور از محدودیت را دارد (VPN، رمزارز، فروشگاه‌های خارجی، آپ‌های جایگزین). این یعنی او از همتای غربی‌اش در مهارت‌های «دورزدن» و «تطبیق با محدودیت» جلوتر است، اما از نظر تنوع محتوا عقب‌تر.

نسل آلفا که پس از نسل زد قرار دارد، دارای چه خصوصیات و چالش‌هایی است؟

 این پرسش جالب است، چون درباره نسل آلفا هنوز با احتیاط باید سخن گفت. برخلاف نسل زد که اکنون وارد دانشگاه، بازار کار و عرصه عمومی شده است، بخش بزرگی از نسل آلفا هنوز کودک یا نوجوان هستند. بنابراین بسیاری از توصیف‌ها درباره آنان بیشتر فرضیه‌اند تا نتیجه پژوهش‌های قطعی.

با این حال، اگر نسل زد را نخستین نسلِ دیجیتال بدانیم، می‌توان گفت نسل آلفا نخستین نسلِ هوش مصنوعی است. معمولا متولدین حدود ۲۰۱۳ تا اواسط دهه ۲۰۲۰ را نسل آلفا می‌نامند. این نسل در جهانی متولد شده که در آن داشتن تلفن هوشمند، امری بدیهی است. شبکه‌های اجتماعی از پیش وجود داشته‌اند. هوش مصنوعی به زندگی روزمره وارد شده و آموزش دیجیتال و ارتباطات برخط عادی شده‌اند.

مهم‌ترین ویژگی‌ احتمالی نسل آلفا، زندگی در جهان ترکیبی (Hybrid World) است. برای نسل‌های قبل، میان جهان واقعی و مجازی، مرزی وجود داشت اما برای نسل آلفا این مرز روزبه‌روز کمرنگ‌تر می‌شود. بخش مهمی از آموزش، بازی، دوستی و یادگیری آنان در محیط‌های دیجیتال رخ می‌دهد.

نسل زد با شبکه‌های اجتماعی بزرگ شد. نسل آلفا با سامانه‌های هوش مصنوعی، دستیارهای دیجیتال و الگوریتم‌های یادگیرنده رشد می‌کند. این امر احتمالا شیوه یادگیری، خلاقیت و حتی تعریف دانش را تغییر خواهد داد.

مورد بعدی، شخصی‌سازی شدید تجربه‌هاست. الگوریتم‌ها از کودکی، محتواهای متناسب با سلیقه هر فرد را پیشنهاد می‌کنند. در نتیجه تجربه فرهنگی نسل آلفا ممکن است بیش از هر نسل دیگری، شخصی و متکثر باشد.

نسل آلفا با چه چالش‌هایی مواجه است؟

- یکی از مهم‌ترین چالش‌های نسل آلفا بحران تمرکز به دلیل محرک‌های دیجیتال و محتوای کوتاه است که توان تمرکز طولانی‌مدت را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. وابستگی روزافزون زندگی به فناوری و ابزارهای دیجیتال، یکی دیگر از مهم‌ترین چالش‌های این نسل خواهد بود.

نسل آلفا از کودکی در معرض حجم عظیمی از هویت‌ها، سبک‌های زندگی و روایت‌های فرهنگی قرار می‌گیرد. این وضعیت از یک سو فرصت‌آفرین است و از سوی دیگر می‌تواند موجب سردرگمی هویتی شود.

آینده نامطمئن بازار کار، هوش مصنوعی، اتوماسیون و تحولات فناورانه، بسیاری از مشاغل را دگرگون خواهند کرد. نسل آلفا احتمالا بیش از هر نسل دیگری ناچار خواهد بود چندین بار در طول زندگی، مهارت‌ها و حرفه خود را تغییر دهد.

اما شاید مهم‌ترین نکته این باشد که همان‌گونه که نسل زد را نباید صرفا «نسل موبایل» نامید، نسل آلفا را نیز نباید صرفا «نسل هوش مصنوعی» دانست. نسل‌ها را فناوری به‌تنهایی نمی‌سازد؛ بلکه آنان را ترکیبی از فناوری، اقتصاد، فرهنگ، آموزش، خانواده و رویدادهای تاریخی، شکل می‌دهد. برای همین هنوز زود است که درباره نسل آلفا با قطعیت سخن بگوییم.

هر نسل محصول تجربه‌های تاریخی خود است. درباره نسل آلفا نیز باید منتظر ماند و دید که تحولات فناوری، آموزش، اقتصاد و فرهنگ در دهه‌های آینده چگونه زیست آنان را شکل خواهد داد.

نقش فناوری و اینترنت در شکل‌گیری هویت نسل زد چیست؟

- این پرسش احتمالا یکی از مهم‌ترین پرسش‌های گفتگو درباره نسل زد است؛ زیرا اگر بخواهیم یک عامل را در شکل‌گیری این نسل برجسته کنیم، آن عامل فناوری دیجیتال و اینترنت است. البته باید مراقب بود که به نوعی «جبر فناوری» دچار نشویم. اینترنت نسل زد را نساخته، اما بستر اصلی جامعه‌پذیری آن را دگرگون کرده است.

در جامعه‌شناسی کلاسیک، خانواده، مدرسه، گروه همسالان و رسانه‌ها مهم‌ترین نهادهای جامعه‌پذیری محسوب می‌شدند اما برای نسل زد، اینترنت و شبکه‌های اجتماعی به یکی از مهم‌ترین نهادهای جامعه‌پذیری بدل شده‌اند. بخش مهمی از یادگیری، هویت‌یابی، دوستی، سرگرمی، کنش فرهنگی و حتی مشارکت اجتماعی این نسل در فضای دیجیتال شکل می‌گیرد.

نسل‌های پیشین عمدتا از خانواده، مدرسه یا رسانه‌های رسمی الگو می‌گرفتند اما نسل زد همزمان با هزاران روایت، سبک زندگی، ارزش و الگوی هویتی مواجه است. این وضعیت از یک سو امکان انتخاب و خودآیینی بیشتری فراهم می‌کند و از سوی دیگر می‌تواند به نوعی پراکندگی یا سیالیت هویت بینجامد.

اینترنت مرزهای فرهنگی را تا حد زیادی کمرنگ کرده است. امروز یک نوجوان ایرانی ممکن است همزمان موسیقی شرق آسیا گوش دهد، محتوای یک تولیدکننده آمریکایی را دنبال کند و درباره یک مسأله اجتماعی در اروپا اظهار نظر کند. به این معنا، هویت نسل زد بیش از نسل‌های قبل در معرض تأثیرات فراملی قرار دارد.

نکته بعدی، خود را در تغییر رابطه با اقتدار نشان می‌دهد. یکی از پیامدهای مهم اینترنت، کاهش انحصار اطلاعات است. نسل‌های پیشین معمولا از تعداد محدودی منبع اطلاعات دریافت می‌کردند، اما نسل زد می‌تواند روایت‌های مختلف را با یکدیگر مقایسه کند. به همین دلیل، رابطه این نسل با اقتدارهای سنتی ـ اعم از سیاسی، آموزشی، فرهنگی یا رسانه‌ای ـ انتقادی‌تر شده است.

درباره هویت سختن گفتید. هویت در نسل زد چگونه شکل گرفته است؟

شبکه‌های اجتماعی باعث شده‌اند هویت بیش از گذشته، جنبه نمایشی پیدا کند. افراد نه‌تنها زندگی می‌کنند، بلکه بخشی از زندگی خود را نیز به نمایش می‌گذارند. در نتیجه، هویت برای نسل زد تا حدی در فرآیند دیده‌شدن، بازنمایی شدن و تعامل با دیگران شکل می‌گیرد.

اما روی دیگر ماجرا این است که فناوری فقط فرصت‌آفرین نیست. همزمان با گسترش امکان ارتباط و آگاهی، نسل زد با پدیده‌هایی مانند فرسودگی اطلاعاتی، مقایسه دائمی خود با دیگران، فشار برای دیده شدن، قطبی‌شدن فضاهای مجازی و وابستگی به تائید اجتماعی نیز روبرو 
شده است.

در یک جمع‌بندی می‌توان گفت نقش اینترنت در زندگی نسل زد صرفا نقش یک ابزار ارتباطی نیست؛ اینترنت به بخشی از فرآیند هویت‌یابی این نسل بدل شده است. اگر خانواده و مدرسه، نهادهای اصلی جامعه‌پذیری نسل‌های پیشین بودند، برای نسل زد شبکه‌های دیجیتال نیز به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تولید معنا، شکل‌گیری هویت و تجربه زیسته بدل شده‌اند. از این رو هویت نسل زد را نمی‌توان بدون فهم نسبت آن با جهان دیجیتال درک کرد و به گمان من نسل زد نخستین نسلی است که نه فقط در جهان واقعی، بلکه در جهان دیجیتال نیز جامعه‌پذیر شده است.